Grybów
20 sierpnia 1942 roku okupant niemiecki zlikwidował getto w Grybowie, w którym zgromadzono około 2000 osób. 3 listopada 2019 roku, po 77 latach, przywołano 1774 ofiary z imienia i nazwiska.
20 sierpnia 1942
W dniu 20 sierpnia 1942 roku rozegrała się największa tragedia w historii Ziemi Grybowskiej. Okupant niemiecki, w ramach Akcji Reinhardt, przystąpił do likwidacji grybowskiego getta. Zgromadzono w nim około 2000 osób: Żydów z Grybowa, przesiedleńców z okolicznych wsi oraz z uzdrowisk, takich jak Krynica-Zdrój i Muszyna.
360 osób rozstrzelano w pobliskiej wsi Biała Niżna. Pozostałych popędzono pieszo do Nowego Sącza, a następnie koleją przewieziono do obozu zagłady w Bełżcu, gdzie zginęli w komorach gazowych.
Uroczystość 3 listopada 2019
Na cmentarzu żydowskim w Siołkowej/Grybowie odsłonięto pomnik. Udział wzięli m.in. Naczelny Rabin Polski Michael Schudrich, rabin Avi Baumol, rabin Boaz Gadka, ksiądz prałat Ryszard Sorota, potomkowie rodzin z Polski, USA, Izraela i Czech, eksperci Komisji Rabinicznej ds. Cmentarzy oraz szkoły z pocztami sztandarowymi: SP Siołkowa, SP 1 Grybów i LO Grybów.
Co udało się zrobić
Wszystkie 1774 ofiary upamiętniono na pomniku. Fundacja ugościła potomków i zorganizowała pierwsze po wojnie spotkanie rodzin. Uporządkowano cmentarz i odnaleziono dwa masowe groby, które zabezpieczono i upamiętniono „Macewą Pamięci”.
Powstała ścieżka prowadząca przez cały cmentarz od pomnika ofiar Zagłady do masowych grobów oraz tablice edukacyjne. Projekt wsparło ponad 120 osób z kraju i ze świata.
Strażnicy pamięci
- Jolanta Kruszniewska
Absolwentka polonistyki i judaistyki UJ, doktorantka Wydziału Historycznego UJ. Zajmuje się m.in. historią galicyjskich Żydów, wielojęzyczną prasą żydowską i hebrajskimi inskrypcjami nagrobnymi, a także mikrohistorią rodzinnego regionu.
- Anna Boruch
Rodowita grybowianka, pasjonatka historii lokalnej. Prawnuczka przedwojennego opiekuna cmentarza, od dzieciństwa związana z tym miejscem.
- Kamil Kmak
Grybowski regionalista, twórca Społecznego Archiwum Grybowa SAGA. Współautor książki „The Horse Adjutant” o ocalałym z Zagłady Leonie Schagrinie. Z kilkunastu źródeł skompilował listę ponad 2500 imion i nazwisk grybowskich Żydów.
Oś czasu
Od przedwojennej społeczności do dziś. Rozwiń wydarzenie, żeby przeczytać więcej.
Żydowscy mieszkańcy Grybowa
Kamil Kmak skompilował z kilkunastu źródeł listę ponad 2500 imion i nazwisk grybowskich Żydów żyjących w miasteczku od XIX wieku do 1942 roku.
Likwidacja getta
Około 2000 osób w getcie. 360 rozstrzelanych w Białej Niżnej, pozostali wywiezieni do Bełżca.
Pierwsze porządki na cmentarzu
Z inicjatywy Kamila Kmaka uporządkowano grybowski cmentarz żydowski.
Coroczne upamiętnienie w Białej Niżnej
Kamil Kmak wraz z Sądeckim Sztetlem co roku upamiętnia rocznicę masowego mordu.
Odsłonięcie pomnika
Po 77 latach przywołano 1774 ofiary z imienia i nazwiska.
Spacer po miejscu
Kliknij punkt na mapie, żeby przeczytać jego opis.
- 3 punkty
- ok. 1,5 km pieszo
- 49 min z postojami
Rynek
Spacer zaczyna się w centrum miasta. 20 sierpnia 1942 roku Niemcy zlikwidowali grybowskie getto, w którym zgromadzili około 2000 osób: Żydów z Grybowa, z okolicznych wsi, z Krynicy-Zdroju i Muszyny.
Zdjęcie punktu w przygotowaniuBudynek dawnej synagogi
Budynek dawnej grybowskiej synagogi stoi kilka kroków od Rynku. Jego historię fundacja opisze w kolejnych materiałach.
fot. Henryk Bielamowicz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons Cmentarz żydowski i pomnik 1774 imion
Na pomniku są imiona i nazwiska 1774 ofiar, odsłonięte 3 listopada 2019 roku. Gdy zaczynały się prace, w miejscu masowego grobu rósł las i nic nie wskazywało na tragedię. Eksperci Komisji Rabinicznej ds. Cmentarzy odnaleźli to miejsce; spoczywa tu około 120 osób rozstrzelanych w 1942 roku. Ścieżka prowadzi od pomnika do masowych grobów.
Blog fundacji: Zmiany w Grybowie
.jpg){kind=link}
Galeria
Kliknij zdjęcie, żeby je powiększyć. Strzałki na klawiaturze przełączają zdjęcia, Esc zamyka podgląd.
Lista imienna
Lista 1774 imion i nazwisk widnieje na pomniku. Wersja cyfrowa zostanie opublikowana po zatwierdzeniu przez fundację.
Biogramy
Historie konkretnych osób i rodzin, opracowane przez fundację i publikowane na blogu.
Biogramy osób z tego miejsca są w przygotowaniu.
Odsłuch
Nagrania narracji dla tego miejsca są w przygotowaniu. Każde będzie miało napisy i pełną transkrypcję.
Przewodnik po miejscu
Jedna kartka A4 do wydruku: historia w skrócie, adres i współrzędne, kod QR do nawigacji, zasady zachowania na cmentarzu i kontakt do fundacji.